باشد » . و اگر در ميان همه اقسام عذاب اليم ، فقط سنگ باران را ذكر كردند براى اين بود كه در اين قسم عذاب ، هم عذاب جسم است و هم عذاب روح ، عذاب جسم است براى اينكه بدن را متالم مىسازد ، و عذاب روح است براى اينكه متضمن ذلت و اهانت است . و جمله * ( « إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ » ) * دلالت لفظى دارد بر اينكه آنچه را كه از آن جناب يا به لسان قال شنيده بودند و يا به لسان حال ، پى به دعوتش برده بودند اين بوده كه آن جناب مىخواسته است ادعا كند كه : « هذا هو الحق من عند اللَّه - دين حقى كه از ناحيه خدا است تنها و تنها اين است كه من آورده‌ام » و در اين كلام معناى حصر نهفته است ، بخلاف اينكه اگر مىفرمود : « هذا حق من عند اللَّه - اين دين حق است و از ناحيه خدا است » كه آن حصر را نمىرساند ، و اين عبارت را به كسى خطاب مىكنند كه اصلا بدين آسمانى و الهى معتقد و قائل نباشد مانند مشركين يعنى بتپرستان كه مىگفتند : « ما أَنْزَلَ اللَّه عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ - خداوند بر هيچ بشرى هيچ دينى نازل نكرده » . به خلاف عبارت اول ، كه با آن به كسى خطاب مىكنند كه معتقد باشد به اينكه دين حقى از ناحيه خدا و رسالت الهيى كه آن دين حق را از طرف خدا تبليغ كند هست ، چيزى كه هست منكر اين باشد كه آورده هاى رسول خدا ( ص ) و يا بعضى از آنها حق و از ناحيه خدا باشد ، در مقابل چنين كسى است كه گفته مىشود : « دين حقى كه از ناحيه خدا باشد تنها و تنها اين است كه من آورده‌ام ، لا غير » و همچنين در مقام انكار چنين دعوايى است كه بطور شرطبندى گفته مىشود : « پروردگارا اگر اين همان دين حق است كه از ناحيه تو است پس از آسمان سنگ بر ما بباران و يا ما را به عذاب دردناكى دچار كن » . بنا بر اين ، به نظر نزديكتر مىرسد اينكه جمله بالا حكايت كلام بعضى از مشركين نباشد كه بخاطر اتفاق همه آنان در رأى و يا بخاطر اينكه همه با اين حرف موافق بوده‌اند از طرف همه گفته شده باشد ، بلكه به نظر مىرسد كه گويا حكايت كلام بعضى از اهل رده يعنى از طرف كسانى باشد كه قبلا اسلام آورده و سپس مرتد شده‌اند ، و يا حكايت كلام بعضى از اهل كتاب باشد كه به يك دين آسمانى حق معتقد بوده‌اند - دقت فرماييد - آيه بعد از اين آيه كه مىفرمايد : « * ( وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّه مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ) * » اين احتمال را تاييد مىكند . و اما جمله « * ( وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ ) * » اگر منظور اين باشد كه مادامى كه تو در مكه و در ميان كفار قريش هستى و هنوز هجرت نكرده اى خداوند ايشان را عذاب نمىكند در اين صورت مدلول آيه اين خواهد بود كه مانع از نزول عذاب در آن ايام وجود رسول خدا ( ص ) در ميان آنان بوده ، و نيز منظور از